BURUN SHILLIQ QAVATINING FIZIOLOGIK AHAMIYATI
Keywords:
Burun shilliq qavati, ko‘p qatorli kiprikli epiteliy, miltillovchi epiteliy, mukotsiliar klirens, respirator funksiya, gistologik tuzilish, gomeostaz, termoregulyatsiya, aerodinamika, sekretor immunoglobulin A, lizotsim, laktoferrin, interferonlar, interferon-gamma, goblet hujayralari, submukoz bezlar, kalsiy kanallari, miltillash chastotasi, burun sikli, kavernoz to‘qima, venoz chigallar, turbulent havo oqimi, laminarlik, konditsiyalash, namlantirish, isitish, filtratsiya, adgeziya, epitelial regeneratsiya, bazal hujayralar, krio-retseptorlar, mexanoretseptorlar, trigeminal asab, olfaktor epiteliy, hid bilish funksiyasi, neyro-reflektor aloqa, pH darajasi, shilliq qavat baryeri, biologik filtr, sitokinlar, makrofaglar, mahalliy immunitet, antigenlar, virusostatik ta’sir, bakteritsid xususiyat, mukinlar, gel qavati, sol qavati, nazal sekretsiya, osmotik bosim, gipoksiya, kognitiv faoliyat, trigemino-pulmonar refleks, sinusit, rinit, atrofiyalanish, dekonjestantlar ta’siri, kardiologik bog‘liqlik, alveolyar ventilyatsiya, tashqi muhit omillari, allergenlar, patogenlar, mukozal immunitet, vazomotor faoliyat, kapillyar o‘tkazuvchanlik, proliferatsiya, epitelial to‘siq, ksenobiotiklar, gomeostatik muvozanat, tibbiy fiziologiya.Abstract
Ushbu ilmiy maqola inson yuqori nafas yo‘llarining strategik muhim qismi hisoblangan burun bo‘shlig‘i shilliq qavatining fiziologik va biofizik ahamiyatini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, burun shilliq qavati shunchaki havo o‘tkazuvchi kanal bo‘lib qolmay, balki u tashqi muhitning agressiv omillari — patogen mikroorganizmlar, allergenlar, chang zarralari va harorat o‘zgarishlariga qarshi turuvchi murakkab multifunksional tizimdir. Maqolada shilliq qavatning mikroskopik tuzilishi, xususan, ko‘p qatorli kiprikli epiteliyning miltillash dinamikasi va uning mukotsiliar klirens (MCC) mexanizmidagi o‘rni tahlil qilingan.
Muallif tomonidan havoni konditsiyalash jarayoni — ya’ni tashqaridan kelayotgan havoni o‘pka alveolalari uchun maqbul haroratga (32-34°C) keltirish va 95% gacha namlantirishning biofizik qonuniyatlari ochib beriladi. Maqolada burun shilliq qavatining immunologik to‘siq sifatidagi roli alohida o‘rin egallaydi; xususan, sekretor immunoglobulin A (sIgA), lizotsim, laktoferrin va interferonlarning bakteritsid hamda virusostatik ta’siri zamonaviy immunologiya nuqtai nazaridan yoritilgan. Shuningdek, burun bo‘shlig‘idagi kavernoz to‘qimalarning qon bilan to‘lishi orqali amalga oshiriladigan termoregulyatsiya funksiyasi va burun siklining (nasal cycle) nafas olish ritmidagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqot davomida shilliq qavatning regenerativ xususiyatlari va uning neyro-reflektor aloqalari, jumladan, trigemino-pulmonar va olfaktor-miya aloqadorligi tahlil etilgan. Maqolaning xulosa qismida burun orqali nafas olishning buzilishi natijasida yuzaga keladigan gipoksiya, kognitiv funksiyalarning pasayishi va yurak-qon tomir tizimidagi patologik o‘zgarishlar o‘rtasidagi patofiziologik bog‘liqliklar isbotlangan. Mazkur ish otorinolaringologiya, fiziologiya va umumiy amaliyot tibbiyoti sohasidagi mutaxassislar uchun nazariy va amaliy qo‘llanma bo‘lib, u burun shilliq qavati gomeostazini saqlash va turli patologiyalarni samarali davolash strategiyalarini ishlab chiqishda muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Maqola so‘ngida zamonaviy farmakoterapiyaning (ayniqsa, dekonjestantlarning) shilliq qavat fiziologiyasiga ta’siri haqida tanqidiy mulohazalar yuritilgan.
