II JAHON URUSHIDAN KEYIN GFR NING SIYOSIY VA IQTISODIY HAYOTI (1949-1990)
Keywords:
GFR, Asosiy qonun, ijtimoiy bozor iqtisodiyoti, Wirtschaftswunder, Ostpolitik, barqarorlashtirish siyosati, Yevropa integratsiyasi.Abstract
1949–1990 yillardagi Germaniya Federativ Respublikasi (GFR) tajribasi Yevropada demokratik institutlar barqarorlashuvi va “ijtimoiy bozor iqtisodiyoti” asosida tez o‘sish, keyin esa tashqi shoklar sharoitida moslashuv siyosatini ko‘rsatadigan klassik holat hisoblanadi. Ushbu maqolaning maqsadi GFRning siyosiy tizimi (Asosiy qonun, koalitsion boshqaruv, xavfsizlik va tashqi siyosat kurslari) hamda iqtisodiy siyosati (ijtimoiy bozor modeli, makrobarqarorlashtirish, integratsiya va eksportga tayangan o‘sish) o‘rtasidagi bog‘liqlikni 1949–1990 davrida bosqichma-bosqich tahlil qilishdir. Metodologiya sifatida tarixiy-institutsional tahlil, davrlashtirish va manbalarni qiyosiy tekshirish qo‘llandi: konstitutsiyaviy manbalar, rasmiy tarixiy sharhlar, markaziy bank materiallari hamda xalqaro tashkilotlar/ensiklopedik sharhlar bir-biri bilan solishtirildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, 1950–60 yillarda iqtisodiy “mo‘jiza” (Wirtschaftswunder) siyosiy barqarorlik va bozor institutlari bilan birga Yevropa integratsiyasi va tashqi xavfsizlik arxitekturasi (G‘arbga bog‘lanish) bilan kuchaydi; 1966–67 sekinlashuvdan so‘ng davlat “barqarorlik va o‘sish” maqsadlarini huquqiy-me’yoriy doiraga kiritdi; 1970-yillarda Ostpolitik va neft inqirozlari fonida inflyatsiya va ishsizlik muammolari kuchaydi, ammo pul-kredit intizomi tufayli narx barqarorligi ko‘plab davlatlarga nisbatan yaxshiroq saqlandi; 1980-yillarda esa konsolidatsiya, yangi siyosiy kuchlar (Yashillar) va 1989 yildagi burilish GFR siyosiy-iqtisodiy tizimini 1990 yil birlashuviga olib keldi. Xulosa: GFRda institutlar (Asosiy qonun), tashqi integratsiya va makrobarqarorlashtirish mexanizmlari o‘zaro uyg‘unlashib, uzoq muddatli barqarorlikni ta’minlagan, biroq 1970-yillardagi shoklar ijtimoiy xarajatlar, strukturaviy ishsizlik va siyosiy radikallashuv xavfini ham oshirgan.
References
1. Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland (GG) [Elektron resurs]. – Gesetze im Internet. – URL: https://www.gesetze-im-internet.de/gg/BJNR000010949.html (murojaat sanasi: 16.02.2026).
2. A short history of NATO [Elektron resurs]. – NATO. – URL: https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/a-short-history-of-nato (murojaat sanasi: 16.02.2026).
3. Treaty of Paris [Elektron resurs]. – European Parliament. – URL: https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-paris (murojaat sanasi: 16.02.2026).
4. Treaty of Rome [Elektron resurs]. – European Parliament. – URL: https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-rome (murojaat sanasi: 16.02.2026).
5. 10. Mai 1967: Bundestag beschließt das Stabilitätsgesetz [Elektron resurs]. – Deutscher Bundestag. – URL: https://www.bundestag.de/dokumente/textarchiv/1967-05-10-stabilitaetsgesetz-505290 (murojaat sanasi: 16.02.2026).
6. Notstandsgesetze: Testfall für die Demokratie [Elektron resurs]. – Bundeszentrale für politische Bildung (bpb). – 29.05.2018. – URL: https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/269874/notstandsgesetze-testfall-fuer-die-demokratie/ (murojaat sanasi: 16.02.2026).
7. Soziale Marktwirtschaft [Elektron resurs]. – Bundeszentrale für politische Bildung (bpb): Lexikon der Wirtschaft. – URL: https://www.bpb.de/kurz-knapp/lexika/lexikon-der-wirtschaft/20642/soziale-marktwirtschaft/ (murojaat sanasi: 16.02.2026).
8. Rieder M. Gastarbeiter (guest workers) [Elektron resurs]. – Historisches Lexikon Bayerns. – Published 26 June 2019; English version published 21 February 2024. – URL: https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/EN:Gastarbeiter_(guest_workers) (murojaat sanasi: 16.02.2026).
9. The Basic Treaty (December 21, 1972) [Elektron resurs]. – German History in Documents and Images (GHDI), German Historical Institute. – URL: https://ghdi.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=172 (murojaat sanasi: 16.02.2026).
10. Inflation – lessons learnt from history [Elektron resurs]. – Deutsche Bundesbank. – 15.10.2012. – URL: https://www.bundesbank.de/en/tasks/topics/inflation-lessons-learnt-from-history-666006 (murojaat sanasi: 16.02.2026).
11. Beyer A., Gaspar V., Gerberding C., Issing O. Opting out of the Great Inflation: German monetary policy after the break down of Bretton Woods. ECB Working Paper Series, No 1020. March 2009 [Elektron resurs]. – URL: https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/scpwps/ecbwp1020.pdf (murojaat sanasi: 16.02.2026).
12. The “Greens” in the German Federal Parliament for the first time [Elektron resurs]. – Deutschlandmuseum. – 06.03.1983. – URL: https://www.deutschlandmuseum.de/en/history/calendar/1983-03-06-the-greens-in-the-german-federal-parliament-for-the-first-time/ (murojaat sanasi: 16.02.2026).
13. Wirtschaftswunder [Elektron resurs]. – Encyclopaedia Britannica. – URL: https://www.britannica.com/topic/Wirtschaftswunder (murojaat sanasi: 16.02.2026).
14. Red Army Faction (RAF) [Elektron resurs]. – Encyclopaedia Britannica. – URL: https://www.britannica.com/topic/Red-Army-Faction (murojaat sanasi: 16.02.2026).